Terje Melheim 1998
 
 

Har du opplevd at geografitimar gjev lyst til å reisa og besøkja framande land, store byar og idylliske bygder? I geografiboka Landskap av Dolve, Holt-Jensen og Seim fekk eg sjå eit inntrykksfullt fargebilde av Smøla med dei flate myrane, med dei markerte, høga fjella på Tustna innanfor, og i framgrunnen, på mange øyar, låg Veidholmen. Ut dit gjekk det til og med veg som formeleg hoppa frå skjer til skjer ut til fiskeværet. Dit har eg lyst å ta ein sykkeltur, tenkte eg, og då eg hadde nokre dagar fri frå anna arbeid i slutten av juni 1998, spurde eg familien om nokon ville vera med på ein ti dagars sykkeltur. Ungane var opptekne med andre ting, og min betre halvdel sa og at ho ikkje hadde tid, men eg kunne godt få reisa åleine, og det ville eg.

Snøggbåt til Leirgulen
Eg tok snøggbåt frå Bergen og nordover kysten. Billettkontrolløren ved landgangen sa at eg måtte ha sykkelbillett. Han let meg sleppa om bord, men eg skulle snakka med båtsmannen og kjøpa sykkelbillett av han. Båtsmannen synte meg kvar sykkelen skulle stå, nemleg heilt bak på dekk, men han sa ingenting om sykkelbillett, og eg spurde ikkje heller. Eg synest ikkje det er rett at ein skal betala for å ta sykkelen med på båten, og båtselskapet bør heller ikkje krevja betaling. Gratis sykkeltransport styrker reisegrunnlaget for båtruta, og det bør vera viktigare enn å ta seg betalt for syklar. Det er ein annan viktig grunn for at syklar bør få vera med gratis. Syklar står ute på dekk heilt bak på båten. Når båten skal leggja til kai, vert det manøvrert ved hjelp av flapsar, og dei sender ein sprut av saltvatn over bakre del av dekk og over syklar som står der. Når snøggbåtselskapa ikkje kan tilby betre sykkeltransport, bør dei i alle fall ikkje krevja betaling for sykkelen.

Etter kvart skjøna eg at eg ikkje trong å uroa meg så mykje over saltvatn på sykkelen og rustskadar, for det tok til å regna ikkje berre litt, men i strie straumar, og slik var veret då eg gjekk i land i Leirgulen, sør for Måløy. Vegen frå Leirgulen er mykje meir idyllisk å sykla på enn hovudvegen austetter frå Måløy. Eg har alltid med meg ein sykkelcape, for det er ikkje uvanleg at det regnar. Capen er så vid at eg kan eg leggja han over styret, og eg vert ikkje våt på beina, samstundes som eg ikkje treng å ha tette  regnklede på meg. I Leirgulen tok eg på meg capen og med sydvest og bøygde skuldrer sykla eg gjennom regnet. Eg heldt utsyn etter ein høveleg stad til å slå opp teltet. Etter 15 km fann eg ein stad, og teltet kom opp i ein fart, men det var litt hustre, for teltet var vått, og til og med soveposen var litt våt. Trass i soveposetrekk vart det for vått på sykkelen ute på dekk på snøggbåten. I løpet av natta vakna eg 2 gonger, og kvar gong høyrde eg regnet tromma mot teltduken. Tredje gongen eg vakna var det stilt, og om morgonen då eg stod opp, var det opplett.

Bratt utforbakke
Ved Isane tok eg ferje over Nordfjorden til Stårheim, og ved kyrkja bøygde eg av på ein sideveg som skulle føra meg fram til Bjørkedalen, men det var ikkje Bjørkedalen som stod på vegskiltet ved kyrkja, og eg var i villreie om vegen. Eg spurde ein gamal mann, som  henta post, om dette var vegen til Bjørkedalen. Det var det, men han sa at vegen var veldig bratt, og at han i gamle dagar bruka å binda fast eit lite tre som han slepte etter sykkelen som ekstra bremsehjelp nedover. Vegen eg sykla var ein gamal sambindingsveg langs kysten, og langs vegen stod det merkesteinar med innskrift  så og så mange mile fra Bergen. Så kom eg til nedoverbakken. Det var så bratt at hadde eg ikkje bruka skosålene å streka med, så hadde eg ikkje greidd meg. Det gjekk forresten og bra atter at eg hadde flytta hendene til ein betre posisjon på bukkehornstyret, slik at eg fekk eit fastare grep om bremsene.

Dårleg med vegskilt.
Ved Bjørkedalen kom eg ut på hovudvegen E 39. Volda og Ørsta er to bygdebyar berre 10 km frå kvarandre. Trafikken er stor og farleg. Då skulle ein tru at det skulle vera sykkelveg mellom stadene. Det er det nokre kilometer ut frå kvar stad, men ved kommunegrensa er det ein 4 - 5 km utan sykkelveg. Derimot ligg flyplassen der. Eit prestisjetungt samferdsleprosjekt kunne kommunane samarbeida om, men å byggja gang- og sykkelveg greier dei ikkje. Frå Ørsta og nordover eit stykke er det bygd ny E 39. Det visste eg om, slik at eg kunne ta gamlevegen. Hadde eg ikkje vore kjent i området, hadde eg hamna ute på den lite koselege nyvegen. Då eg kom inn på E 39 att, var det sykkelveg vidare. Det er heilt tydeleg at vegstellet vil at syklistar og gåande skal bruka den gamle vegen, men det står det ikkje noko skilt om.  På skulane utover langs Vartdalsstranda vart dei feira jonsokkveld. Kan henda var ikkje feiringa så stor som elles fordi den kvelden spela Noreg fotball mot Brasil. Ein kilometer før ferjeleiet på Festøya fann eg ein idyllisk stad til å slå opp teltet mitt. Om kvelden sat eg framfor teltet og såg utover ein spegelblank fjord på den lysaste natta i året. Eg var i ei heilt anna stemning enn i regnveret kvelden før.

Neste dag sykla eg innover mot Spjelkavik. Langs E 39 var det sykkelveg, men det var meininga at ein skulle snart bruka sykkelvegen på høgre og snart på venstre sida av vegen. Retningsskilt for syklistar mangla. Då sykkelvegen enda i ein liten sti, og eg skjøna at eg var komen på avvegar, måtte eg spørja om vegen. Vegkontoret i Møre og Romsdal har visst aldri høyrt om retningsskilt for syklistar. Når sykkelvegen ikkje går like ved bilvegen, er det nødvendig å bruka skilt som viser kvar ein skal sykla for å koma fram. Eg kom meg til Spjelkavik og vidare til tettstaden Vatne. Der ville eg sykla over Kroksætra mot Vestnes. Hovudvegen følgjer kysten, og det var nok derfor det ikkje var vegskilt i heile teke for vegen over Kroksætra. Eg måtte spørja meg fram og fekk høyra at det var veldig bratt ned på hi sida. “Eg får no først koma meg opp”, svara eg. Stigninga oppover var i grunnen moderat, og det gjekk fint å sykla jamvel om det var grusveg. På toppen kom eg inn i ein ny kommune, og der var vegen asfaltert, slik at den bratte vegen nedover mot Fiksdal gjekk som ein draum.

Over Atlanterhavsvegen
Frå Furuneset tok eg ferje over til Molde og følgde Frænavegen austover mot tunnelen til Fræna. Tunnelen gjer at den gamle vegen over Skaret er lite trafikkert.  Vegen er god, og stigninga tok eg roleg på lågt gir. Eit skilt ved vegen fortalde meg at Skaret hadde vore arena for noregsmeisterskapen på ski 1992, og i etterbruksområdet var det mange turvegar. Eg følgde ein av dei og fann meg ein fin teltplass.

Neste dag, då eg ringde heim, fekk eg høyra av ein oppglødd gut at Noreg hadde vunne mot Brasil. Då var eg komen fram til Bud ved Hustadvika. Dette er ein historisk stad, for det var her Engelbrekt Engelbrektsson hadde samla det siste norske riksrådet før København og danskane tok over styringa i landet, men det viktigaste Bud har å visa til turistane i dag, er eit stort, nesten intakt  bunkers- og kanonanlegg som tyskarane bygde under krigen. Hustadvika er ei vanskeleg havstrekning, og her kunne tyskarane kontrollera skipstrafikken. Vegen langs Hustadvika er flat og fin å sykla på med utsyn ut over skjergarden og det opne havet. Eg la merke til at det lokale busselskapet heitte “Atlantic Autos a/s” For eit fjollete namn, tenkte eg. Det var nok eit namn som dei hadde funne på etter at Atlanterhavsvegen vart bygd. Atlanterhavsvegen går frå skjer til skjer mellom fastlandet og Averøya, og er eit interessant stykke veganlegg til sjøs.Den beste måten å oppleva det på, er å sykla.

Frå Averøya går det ferje til Kristiansund, og dette er ei ferje som går slik ei ferje skal gå, til sentrum av byen, slik at folk kan ta ferja fram dit dei skal. Elles er det slik i dag at ferjekaiane ligg i anonyme viker der det er stor nok plass for bilar som skal med ferja. I Kristiansund skaffa eg meg oversynskart over byen, slik at eg kunne finna vegen til neste ferjekai, for den låg moderne til, i ei bortgøymd vik 10 km frå bysentrum. Der tok eg ferje over til øya Tustna. Etter at eg hadde konstatert at vegen på sørsida var like lang som på nordsida, spurde eg billettøren om det var asfaltveg og på sørsida av øya. “Ja, det er det, men sørsidevegen er veldig svingete og sein å køyra på.” Då visste eg at på sørsida var den rette vegen for meg.

I regnver på Smøla og Veidholmen
Neste morgon kom eg fram til ferjeleiet Aukan i fint sommarleg solskinsver. Eg måtte venta på ferja over til Smøla i over ein time, og medan eg venta, tok det med eitt til å blåsa kraftig, og det samla seg mange mørke skyer. Eg var framleis optimist, for vermeldinga i VG hadde spådd godt ver for Trøndelag, og no var eg berre 50 km frå grensa til Sør-Trøndelag. Det hadde ikkje byrja å regna då eg kom til Edøya, som øya på innsida av Smøla heiter. Eg fekk kraftig vind, heldigvis medvind, og på brua over til Smøla la eg merke til ein kråkebolle som vind og bølgjer hadde kasta opp på vegbanen, og så hadde ein bil køyrt han flat. På  Smøla tok det til å regna kraftig. På med regnklede. Eg la regncapen over styret. Eg bøygde meg ned i regnet og såg lite rundt meg medan eg trødde meg fram over den oppdyrka myrøya Smøla. Av og til kunne eg sjå utover den ruskete sjøen, og på andre sida låg øya Hitra i Sør-Trøndelag. Der skulle det altså vera fint ver. Eg kunne ikkje tru det.

Eg søkte tilflukt i kommune- og kjøpesentret Hopen. Der sat eg i fleire timar og venta på at veret skulle betra seg. Eg var jo berre 10 km frå målet, Veidholmen. Eg kom i prat med ein del folk medan eg sat der. “Sjølv om det er dårleg ver, så er det no det fine med Smøla at det ikkje er bakkar der”, sa dei. “ Ja”, sa eg, “og ingen tunnelar”. Då eg fortalde korleis eg tok meg fram, såg dei skeptisk på meg og spurde om eg overnatta kvar det skulle vera langs vegen. “Ja, eg er ein farande fant og ein skikkeleg syklande sigøyner”. Smøla hadde vore eit viktig nydyrkingsområde før krigen, men ein bonde eg snakka med, var ikkje så glad for jordbrukslandet på øya. Myrlaget går heilt ned på fjellet, utan morenelag mellom, og jorda er svært næringsfattig. Dessutan har dreneringsgrøftene ein tendens til å siga saman, så ein må heile tida driva å grøfta. Præriejordbruket kallar turistbrosjyrane det.

Om lag klokka fem heldt regnet på å gje seg, og eg sette meg på sykkelen og følgde vegen frå holme til holme ut mot fiskarstaden Veidholmen. På vegen ut dit sykla eg rett forbi den første moderne vindmølla for elektrisk kraft i Noreg. Så var eg på Veidholmen. Målet for reisa var nådd. Eg såg på hamna, fiskebåtane, husa og statua av fiskarkjerringa. No kunne heimvegen ta til. Om nokon meiner at eg bruka for kort tid ved målet for turen, får eg seia som tursyklisten Martin Wittram  frå Braunschweig plar seia: "Sykkelturen og opplevingane medan ein syklar er målet."  Eg hadde sykla austsida av Smøla utover, no sykla eg på vestsida. Veret vart betre, regnet hadde slutta, og dei siste kilometrane på Smøla hadde eg og ein fantastisk medvind. På sykkelturen var eg svært oppteken av veret, og ein dag hadde eg ei kjensle av at avisa VG snakka til meg personleg, for avisa kunne ikkje melda om noko godt ver over Sør-Noreg, men så las eg: “Det beste sykkelveret vil vera i Møre og Romsdal i morgon.” Elles forstod eg av  dei svake overskriftene i avisene at det ikkje var gått så godt for Noreg i verdsmeisterskapen i fotball.

Grensa til Sverige vert passert
På veg mot sør følgde eg det nye vegsambandet over Tingvollfjorden. Vegsambandet høyrer til det såkalla Krifast, som og inkluderer ein lang undersjøisk tunnel til Kristiansund. Over til Andøya og Bergsøya går vegen på bruer, så der kunne eg sykla. Somme stader var det sykkelveg, men fordi sykkelvegen hadde ein tendens til å svinga bort frå vegen, valde eg å halda meg til den beine og flate vegen. Som syklist kan du oppleva at ein veg som er skilta som gang- og sykkelveg, fører deg ein heilt annan stad enn dit du skal. Frå Bergsøya til fastlandet ved Gjemnes går ei stor hengebru, og her er det eigen køyrebane for syklistar og fotgjengarar. Sjølvsagt var denne køyrebanen dårleg merka, så eg hamna i køyrebanen for bilar. Endå ein gong kunne eg slå fast at retningsskilt for syklistar kjenner vegkontoret i Møre og Romsdal ikkje til. Eg måtte løfta sykkel med bagasje over autovernet for å koma på rett plass. Oppe på brua hadde eg ei merkeleg kjensle av at eg skulle til å letta frå køyrebanen. Like etterpå vart eg pressa tungt ned i brubanen. Det var altså vinden som fekk brua til å svinga på seg, opp og ned.

Eg kom så fram til Frænafjorden, men no svinga eg ikkje utover mot Bud, men følgde sørsida  av fjorden fram til ferjeleiet Mordalsvågen, der eg tok ferje over til Otterøya, derifrå går det bru til Midøya. På Midøya såg eg eit vegskilt med innskrift “Riksgrense”. Skiltet peika mot ein steingard. Denne riksgrensa er svært historisk og interessant. På sekstenhundretalet hadde Sverige stor framgang i utanrikspolitikken sin. Det var ikkje berre Jämtland, Härjedalen og Båhuslän Noreg tapte til Sverige, men faktisk heile Trøndelag, som og omfatta Romsdalen. Riksgrensa på Midøya var altså grense mellom Danmark-Noreg i sørvest og Sverige i nordaust. Seinare gjekk det dårlegare for Sverige. Danmark fekk attende Bornholm, og Noreg fekk Trøndelag. Grensa over Midøya var bispedømegrense mellom Bjørvin og Nidaros heilt til Møre og Romsdal vart eige bispedøme i 1970-åra. Det vestlegaste vegpunktet på øyane i Romsdalsfjorden er Dryna. Dit kom eg 20 minutt før ferja skulle gå. Hadde eg kome for seint, måtte eg ha venta i 4 timar på neste ferje.

Til Leirgulen og båt heim.
Frå Brattvåg sykla eg vestover langs kysten forbi Hildrestranda og Havnsund. Dette var ei fin sykkelstrekning langs havet med store øyar utanfor: Harøya, Fjørtoft, Skuløya, Haramsøya, Lepsøya og Vigra. Ute på sjøen dampa hurtigruta forbi på veg nordover. Deretter gjekk sykkelturen på vegar som eg hadde sykla på veg nordover.  Eg hadde fint ver, slik at eg kunne oppleva den fine, smale og svingete vegen på sørsida av Nordfjorden ut mot Leirgulen på ein koseleg måte. I Rugsund, seks kilometer før Leirgulen  ville eg ringa heim, men ei dame eg spurde, sa at det kom to karar i vinter og køyrde vekk telefonkiosken på lastebil. “Postkontor har de i alle fall”, sa eg.”Å, det er berre skiltet som heng der enno. Postkontoret vart lagt ned no i juni.” Denne samtalen tok eg med som ei påminning om dei harde tidene som bygdene opplever i våre dagar. Sykkeltur utan levande bygder der det bur folk, vil vera ein fattig og deprimerande  sykkeltur. I Leirgulen gjekk eg om bord i snøggbåten til Bergen. Eg valde å reisa attende frå Leirgulen, for då kunne eg utnytta returrabatten på båten. I tillegg var eg med på å styrka reisegrunnlaget i Leirgulen, slik at Leirgulen ikkje så lett skulle verta sløyfa som stopp for snøggbåten i framtida. På snøggbåten skulle heldigvis ingen av mannskapa ha betaling for sykkelen. Derimot ba dei meg setja sykkelen heilt bak. Det gjorde eg ikkje. Eg tok av hjula og la sykkelen på ei bagasjehylle inne i båten, slik at sykkelen ikkje skulle få saltvatn på seg.

Då eg kom heim, tok eg endå ein titt på  fargebildet av Veidholmen og Smøla i geografiboka. Etter sykkelturen til Veidholmen kjende eg meg godt att i bildet frå landskapet på utsida av Smøla.

Tips om sykkelturar i Møre og Romsdal:  Romsdalsregionen (Svein Kvakland)
 

Heimeside

 E-post til: temelhei@online.no